Mütekabiliyet Nedir Möhük?
Mütekabiliyet… Bu kelimeyi duyduğunda ne hissediyorsun? Eminim “Aman tanrım, bu ne kadar resmi bir şey” diye düşünüyorsundur. Ama sakin ol, biraz derinlemesine girelim ve bu müthiş kelimenin ne kadar hayatımızın içinde olduğunu gözler önüne serelim. Mütekabiliyet, temelde karşılıklılık ilkesi demek. Hani deriz ya, “Bana iyilik yap, sana da yaparım” ya da “Birini kandırırsan, seni de kandıracaklar,” işte bu aslında mütekabiliyetin pratikteki karşılığı. Herkes birbirine göz kırpar, ama hangi tarafın gerçekten kazandığını kimse pek bilmez. Hadi gel, bakalım bu mütekabiliyet meselesiyle gerçekten dost muyuz, düşman mı?
Mütekabiliyetin Güçlü Yönleri: Bir Elin Nesi Var, İki Elin Sesini Çıkarır
Mütekabiliyetin iş dünyasında ve devletler arası ilişkilerde ne kadar önemli olduğunu anlayabiliyorum. Özellikle uluslararası ilişkilerde, bu prensip olmazsa olmaz. Bir ülke, diğerine vize muafiyeti tanırsa, karşı taraftan da benzer bir muamele bekler. Bunu işte diplomatik oyun diye adlandırabiliriz. Hem sana hem de bana yarar sağlıyor. Mesela sen birine iyilik yaparsan, bu kişi de seni zor bir durumda bırakmaz. Ya da en basitinden, akşam yemeğinde bir arkadaşına çay verirsen, ertesi gün o seni eve davet eder.
Pratikte: Mütekabiliyet, kişisel ilişkilerde de çok etkili bir prensip. Düşünsene, bir arkadaşın sana sürekli yardıma geliyorsa, sen de ona aynı şekilde karşılık verirsin. Bu, sağlıklı bir ilişkinin temel taşlarından biridir. Yani, ver, al mantığı… Sen “gönder”, o “geri alır”. En azından teori böyle!
Mütekabiliyetin Zayıf Yönleri: “Ne Olacak, Kim Kazanacak?”
Fakat… Hadi bakalım, burada işler biraz karışıyor. Mütekabiliyet, her zaman adil sonuçlar doğurmaz. Hem de çok net bir şekilde söyleyeyim: Herkes bu karşılıklı ilişkiden eşit şekilde faydalanmaz. Şimdi ne demek istediğimi anlatayım.
Diyelim ki bir ülke, başka bir ülkeye gidebilmek için vize muafiyeti tanıyor. Bunu yaparken, karşı tarafta bir karşılık bekliyor. Ama bu sefer işler karışıyor. Bu karşılık bazen bir ülkenin çıkarlarına zarar verebilir, bazen de her iki tarafın birbirini zor durumda bırakmasına yol açar. Örnek vermek gerekirse, bir ülke başka bir ülkeye ekonomik yardımda bulunur. Ama karşılığında bu ülke, gerçekten de yardım edilen ülkenin çıkarlarına zarar verecek bir politika uygular. Bazen mütekabiliyet anlaşmaları, güçsüz tarafın zor durumda kalmasına neden olur, ve işler sadece diplomatik kavgaya döner.
Ve ya en basiti: İyi niyetle biri sana yardım etmeye kalkarsa, o zaman biz insanlık olarak ne yapıyoruz? O kişinin yardımlarını “iyi niyet” olarak kabul etmiyoruz, belki de bir gizli ajanda arıyoruz. “Neden bana bunu yapıyor?”, “Bundan çıkarı ne?”, “Bunu yaparak benden ne istiyor?” Sorularıyla kafayı bozuyoruz.
Mütekabiliyetin Günlük Hayatımızdaki Yansıması
Mütekabiliyet sadece devletler arası anlaşmalarla sınırlı değil, hayatın her alanında. Hadi bakalım, biraz da günlük yaşamımıza bakalım. En basitinden, sosyal medyada seni takip eden insanlara bak. Bir bakıyorsun, herkes senin fotoğraflarını beğeniyor ama senin beğenmediğin bir fotoğrafı var. “Ya bir dakika, dur!” diyorsun, “Benim fotoğraflarımı beğeniyorsan, senin de benimkileri beğenmemen lazım mı?” Burası sosyal medya dünyası. Her şey karşılıklılık üzerine kurulu. Beğendim, beğenildim. Takip ettim, takibe alındım. Ama bir gün bakıyorsun, hiçbir karşılık yok. Hadi bakalım, işte bu noktada mütekabiliyetin “takip etme, etme” yanını görüyorsun.
Bir başka örnek: Düşünsene, akşam arkadaşlarla buluştunuz. “Ben burada herkesin hesabını öderim, sadece ben olsam bile!” dediğin anda, bu kişi sana karşılık vermek zorunda. Çünkü zaten sen “yüzde 51” hissesine sahipsin. Ama er ya da geç, karşıdaki senin bu “bütün hesabı ben öderim” tarzını fark eder ve “Heh, bakalım senin de bir hesabın var” der. Mesele burada mütekabiliyetin kim daha güçlü olduğu ile ilgili. Bu dengede kimin kazanacağını görmek, bazen ne kadar “karşılık aldığını” anlamanla paralel.
Mütekabiliyet ve Etik: Biraz Daha Derine İnelim
Mütekabiliyet ile ilgili en zorlayıcı meselelerden biri etik meselesi. Karşılıklı ilişkilerde karşı tarafı manipüle etmek ya da kendi çıkarlarına alet etmek, bazen gözle görülmeyen tehlikelere yol açar. Yani, “Ya ben sana bir iyilik yapıyorum, ama sen de karşılık vermezsen!” şeklinde bir tutum, aslında kendini kullanılmış hissettirebilir. Sonuçta, senin bana yaptığın iyilik bir “ticaret” değil, insani bir şey olmalı. Bu bakımdan mütekabiliyet, bazen etik değerler ile çelişebilir.
Bunun bir örneği, hepimizin başına gelmiştir: Birini tanıyorsun, o sana yardım etmeye başlıyor ama bir süre sonra fark ediyorsun ki aslında seninle olan arkadaşlığını yalnızca çıkar sağlamak için sürdürüyor. Zaten sen de bu “mutual ilişkiler”den hiçbir şey beklemediğinde, her şey çok güzel görünüyor. Ama bir bakıyorsun, karşılık bekleyenler bir bir ortaya çıkmaya başlıyor.
Sonuç: Mütekabiliyet, Güçlü Ama Dikkat Edilmesi Gereken Bir Araç
Mütekabiliyet ne kadar güçlü ve anlamlı bir kavram olsa da, bir o kadar dikkat edilmesi gereken ve doğru kullanılmazsa başa bela olabilecek bir şey. Sosyal medyada, iş dünyasında, hatta kişisel ilişkilerde bile karşılıklı fayda sağlamaya çalışırken bazen “karşılıklı zarar” yaşanabilir. Kendi çıkarlarını savunmak önemli, fakat her zaman etik bir denge kurmak, bence asıl mesele.
Ve son olarak, hepimizin bilmesi gereken bir şey var: Mütekabiliyetin her zaman “iyi niyetli” olmayacağını bilmeliyiz. Peki sen ne düşünüyorsun? Mütekabiliyet bir araç mı, yoksa zorunluluk mu?